Πότε η παθητική στάση απέναντι στη συμπεριφορά του παιδιού παύει να είναι κατανόηση και γίνεται αποφυγή ευθύνης.
Παιδιά που τρέχουν ανεξέλεγκτα σε εστιατόρια, φωνάζουν στην παραλία, πετούν αντικείμενα στο πάρκο ή ασκούν σωματική βία σε συνομηλίκους τους είναι παράγοντες άγχους και αμηχανίας σε γονείς και περιβάλλον. Πολλοί γονείς ανταποκρίνονται με το:
«Είναι παιδί, τι να κάνουμε;», επιλέγοντας να μην παρέμβουν.
Αν και αυτή η στάση μπορεί να εκλαμβάνεται ως ένδειξη κατανόησης, ανεκτικότητας ή «θετικής» ανατροφής, η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία την αποδομεί πλήρως. Δεν πρόκειται απλώς για “παιδικές φάσεις”, ούτε για συμπεριφορές που θα εκτονωθούν από μόνες τους. Αντιθέτως, η συστηματική αδιαφορία ή ανοχή απέναντι σε επαναλαμβανόμενα ξεσπάσματα θυμού, επιθετικότητα ή έλλειψη σεβασμού, χωρίς σαφή καθοδήγηση και όρια, ενδέχεται να επιφέρει μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Η επιλογή των γονέων να μην παρεμβαίνουν όταν τα παιδιά εκδηλώνουν έντονη ή ανεπιθύμητη συμπεριφορά σε δημόσιους χώρους, προκύπτει συνήθως από έναν συνδυασμό παραγόντων – γνωστικών, συναισθηματικών και κοινωνικών:
1. Φόβος μήπως πληγώσουν το παιδί ή θεωρηθούν αυστηροί
Πολλοί γονείς αποφεύγουν να θέτουν όρια επειδή φοβούνται ότι θα προκαλέσουν συναισθηματική πίεση στο παιδί ή ότι θα θεωρηθούν υπερβολικά αυταρχικοί. Ιδιαίτερα στις μέρες μας, όπου προβάλλεται έντονα η θετική ανατροφή, έχει διαμορφωθεί η λανθασμένη εντύπωση ότι τα όρια είναι κάτι “αρνητικό”.
Ωστόσο, η έρευνα είναι σαφής: τα παιδιά χρειάζονται όρια για να αισθάνονται ασφάλεια και προβλεψιμότητα. Τα όρια δεν περιορίζουν, αλλά οργανώνουν την εμπειρία και μειώνουν το άγχος, παρέχοντας ένα πλαίσιο εντός του οποίου το παιδί μπορεί να λειτουργεί με ασφάλεια.
2. Εσφαλμένη κατανόηση της “φυσιολογικής ανάπτυξης”
Είναι αλήθεια ότι τα μικρά παιδιά δεν έχουν ακόμα πλήρως ανεπτυγμένες δεξιότητες αυτορρύθμισης. Ωστόσο, το γεγονός ότι μια συμπεριφορά είναι αναμενόμενη σε μια ηλικία δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνεται ανεκτή χωρίς καθοδήγηση. Η απουσία καθοδήγησης δεν οδηγεί στην αυτονομία, αλλά συχνά σε δυσκολίες προσαρμογής και αυξημένο άγχος.
3. Έλλειψη εργαλείων και γονεϊκής εκπαίδευσης
Δεν είναι όλοι οι γονείς εξοπλισμένοι με στρατηγικές για να θέσουν όρια χωρίς φωνές ή τιμωρία. Έτσι, επιλέγουν την αποφυγή, κάτι που οδηγεί σε ενίσχυση της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς. Εδώ είναι που η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) και οι δομημένες παρεμβάσεις, όπως το Parent Management Training, προσφέρουν πρακτικά εργαλεία.
Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με συνεπή όρια έχουν καλύτερες κοινωνικές δεξιότητες, μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα και λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν επιθετική ή παρορμητική συμπεριφορά.
4. Κοινωνική πίεση και φόβος κριτικής
Τέλος, πολλοί γονείς διστάζουν να παρέμβουν μπροστά σε τρίτους, επειδή φοβούνται την κοινωνική κριτική. Το αποτέλεσμα είναι μια παθητική στάση που συχνά ενισχύει την αρνητική συμπεριφορά. Όμως η παρέμβαση – όταν γίνεται με ψυχραιμία και συνέπεια- είναι δείγμα υπευθυνότητας, όχι “ντροπής”.
Η επιβολή υγιών ορίων είναι πράξη αγάπης, όχι εξουσίας.
Γιατί η στάση «είναι παιδί» είναι επικίνδυνη
Ενθαρρύνει ανεξέλεγκτη ή επιθετική συμπεριφορά
Όταν δεν αντιδρούμε καθόλου σε μια προβληματική συμπεριφορά, χωρίς να βάζουμε όρια ή να καθοδηγούμε το παιδί, στην ουσία του “μαθαίνουμε” ότι αυτή η συμπεριφορά είναι αποδεκτή. Έτσι, έχει περισσότερες πιθανότητες να την επαναλάβει στο μέλλον.
Με πιο απλά λόγια:
Όταν το παιδί ουρλιάζει κι εσύ συνεχίζεις να κοιτάς το μενού ατάραχος, το μήνυμα που λαμβάνει είναι ξεκάθαρο: “Α, έτσι τραβάω την προσοχή. Αυτό λειτουργεί!”
Δεν σημαίνει ότι το παιδί είναι κακό ή ατίθασο. Σημαίνει ότι είναι έξυπνο και παρατηρητικό· μαθαίνει ποια συμπεριφορά έχει αποτέλεσμα, κι αν το αποτέλεσμα είναι η ανοχή ή η υποχώρηση, τότε αυτή η συμπεριφορά θα επαναληφθεί.
Γι’ αυτό, το να αγνοούμε τα ξεσπάσματα αντί να τα διαχειριζόμαστε ουσιαστικά τα ενισχύουμε.
Παρεμποδίζει την ανάπτυξη συναισθηματικών δεξιοτήτων
Χωρίς όρια και ξεκάθαρους κανόνες τα παιδιά δυσκολεύονται να μάθουν πώς να συνεργάζονται, να προσαρμόζονται σε διάφορες καταστάσεις, να έχουν αυτοέλεγχο, υπομονή και ενσυναίσθηση.
Φανταστείτε ένα παιδί που πηγαίνει συχνά στο πάρκο και δεν του λένε ποτέ «Πρέπει να περιμένεις τη σειρά σου στην κούνια» ή «Δεν χτυπάμε τους φίλους μας». Χωρίς αυτούς τους κανόνες, το παιδί δυσκολεύεται να παίξει αρμονικά με άλλα παιδιά, γιατί δεν έχει μάθει πώς να μοιράζεται ή να σέβεται τους άλλους.
Αντίθετα, όταν υπάρχουν σαφή όρια και οι γονείς τα τηρούν με αγάπη και συνέπεια, το παιδί μαθαίνει σταδιακά να συνεργάζεται, να σέβεται και να προσαρμόζεται καλύτερα σε κοινωνικά περιβάλλοντα.
Όταν η συμπεριφορά του παιδιού είναι μήνυμα προς τους γονείς
Η μη υπακοή των παιδιών σε τέτοιες καταστάσεις δεν είναι απλώς «κακή συμπεριφορά» ή «έλλειψη σεβασμού». Στην πραγματικότητα, η συμπεριφορά αυτή έχει συνήθως βαθύτερες αιτίες, όπως:
Έλλειψη κατανόησης των κανόνων: Τα μικρά παιδιά δεν έχουν ακόμα πλήρως αναπτύξει την ικανότητα να κατανοούν και να θυμούνται κανόνες, ειδικά σε νέους ή μη οικείους χώρους.
Ανάγκη για προσοχή: Όταν ένα παιδί νιώθει ότι δεν τραβά την προσοχή του γονέα, μπορεί να συμπεριφέρεται με έντονο τρόπο για να τη λάβει.
Αδυναμία αυτοελέγχου: Η ικανότητα να ελέγχει κάποιος τα συναισθήματα και τις παρορμήσεις του είναι κάτι που αναπτύσσεται σταδιακά και χρειάζεται εξάσκηση.
Άγχος ή υπερενθουσιασμός: Νέα περιβάλλοντα ή η παρουσία πολλών ανθρώπων μπορεί να προκαλέσουν άγχος ή υπερδιέγερση, που εκδηλώνεται με μη επιθυμητή συμπεριφορά.
Όταν το παιδί κάνει “σόου” έξω, κάνε εσύ CBT!
Οδηγός επιβίωσης με παιδιά σε δημόσιους χώρους
Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) είναι μια μέθοδος που διδάσκει πώς να αλλάξουμε σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές με πρακτικό τρόπο. Για τους γονείς, αυτό σημαίνει ότι μπορούν να μάθουν:
Α) Πώς να προετοιμάζουν τα παιδιά τους πριν από μια έξοδο, θέτοντας σαφείς κανόνες και προσδοκίες με τρόπο που τα παιδιά κατανοούν.
Δώστε στο παιδί εκ των προτέρων πληροφορίες για το πού θα πάτε, τι περιμένετε από αυτό και τι ΔΕΝ είναι αποδεκτό.
Παράδειγμα πριν πάτε σε εστιατόριο:
«Θα πάμε σε μια ταβέρνα. Εκεί καθόμαστε στο τραπέζι, μιλάμε χαμηλόφωνα και δεν φωνάζουμε. Αν χρειαστείς διάλειμμα, μου το λες.»
Τι μαθαίνει το παιδί: Όταν του δίνουμε ρόλο, νιώθει υπεύθυνο και όχι παρατημένο να βαριέται ή να δοκιμάζει τα όριά μας.
Β) Πώς να ενισχύουν και να επιβραβεύουν τη σωστή συμπεριφορά, έτσι ώστε τα παιδιά να θέλουν να συνεργάζονται περισσότερο.
Χρήση ενίσχυσης (Positive Reinforcement), αντί να τιμωρείτε τη “κακή” συμπεριφορά, ενίσχυστε άμεσα τη θετική.
Παράδειγμα σε καφέ:
«Είδες πόσο όμορφα κάθισες όσο ήπια τον καφέ μου; Πολύ ωραία συνεργασία!»
(Μπορείς να προσθέσεις και κάτι μικρό ανταποδοτικό: π.χ. αυτοκόλλητο, ιστορία, παιχνίδι.)
Τι μαθαίνει το παιδί: Ενισχύεται η συμπεριφορά που θέλουμε να επαναληφθεί.
Γ) Πώς να βοηθούν τα παιδιά να εκφράζουν τα συναισθήματά τους και να μάθουν να τα ελέγχουν, βήμα-βήμα.
Time-out ως “διάλειμμα επαναφοράς” (και όχι τιμωρίας), αν υπάρξει έκρηξη, απομακρύνετε το παιδί για ένα μικρό διάλειμμα χωρίς θυμό.
Παράδειγμα στο πάρκο:
«Πάμε δύο λεπτά στο παγκάκι να ηρεμήσουμε. Όταν είσαι έτοιμος, επιστρέφουμε στο παιχνίδι.»
Τι μαθαίνει το παιδί: Μαθαίνει να ρυθμίζει τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά του, χωρίς να βιώνει ντροπή ή απόρριψη. Το διάλειμμα λειτουργεί ως ευκαιρία για ηρεμία, όχι ως τιμωρία.
Δ) Πώς να ανταποκρίνονται σε δύσκολες συμπεριφορές με ήρεμο και σταθερό τρόπο, χωρίς φωνές ή τιμωρίες που συχνά επιδεινώνουν την κατάσταση.
Οπτικά ή λεκτικά σήματα, όταν είστε έξω, η πολύ κουβέντα δεν βοηθά. Ένα «σήμα» που έχετε συμφωνήσει βοηθά το παιδί να επανέλθει.
Παράδειγμα για δημόσιους χώρους:
«Σήκωσε το δάχτυλό σου ή κάνε ένα μικρό νεύμα», αν αρχίσει να σηκώνεται από την καρέκλα. Έχετε ήδη συμφωνήσει ότι αυτό σημαίνει: «Θυμήσου, καθόμαστε.»
Τι μαθαίνει το παιδί: Προλαμβάνει το “ξεσπάσμα”, χωρίς να γίνεται μάχη μπροστά σε κόσμο.
Ανάθεση μικρών ρόλων (Active Engagement),δώστε στο παιδί μικρές «αποστολές» για να μείνει απασχολημένο με νόημα.
Παράδειγμα στην παραλία:
«Θα είσαι ο αρχιτέκτονας του κάστρου: Διάλεξε πού θα χτίσουμε και θα σε βοηθήσω!»
Τι μαθαίνει το παιδί: Όταν του δίνεται ρόλος και σκοπός, νιώθει ότι έχει έλεγχο και ευθύνη. Έτσι, μειώνεται η ανάγκη να προκαλεί συμπεριφορές απλώς για να τραβήξει την προσοχή ή να αισθανθεί σημαντικό.
Βιβλιογραφία
Abidin, F. A., Yudiana, W., & Fadilah, S. H. (2022). Parenting style and emotional well-being among adolescents: the role of basic psychological needs satisfaction and frustration. Frontiers in psychology, 13, 901646.
Denham, S. A., Bassett, H. H., Thayer, S. K., Mincic, M. S., Sirotkin, Y. S., & Zinsser, K. (2012). Observing preschoolers’ social-emotional behavior: Structure, foundations, and prediction of early school success. The Journal of genetic psychology, 173(3), 246-278.
Goagoses, N., Bolz, T., Eilts, J., Schipper, N., Schuetz, J., Rademacher, A. & Koglin, U. (2023). Parenting dimensions/styles and emotion dysregulation in childhood and adolescence: a systematic review and Meta-analysis. Current Psychology, 42(22), 18798-18822.
Grolnick, W. S., & Farkas, M. (2002). Parenting and the development of children’s self-regulation. Handbook of parenting, 5(172), 89-110.
Kazdin, A. E. (2001). Behavior modification in applied settings (6th ed.). Waveland Press.
Milevsky, A., Schlechter, M., Netter, S., & Keehn, D. (2007). Maternal and paternal parenting styles in adolescents: Associations with self-esteem, depression and life-satisfaction. Journal of child and family studies, 16(1), 39-47.
Pan, B., Wang, Y., Xu, P., Gong, Y., Zhao, C., Miao, J., & Li, Y. (2024). The complex longitudinal influence of paternal and maternal parental psychological flexibility on child problem behavior: exploring the role of parenting styles. BMC psychology, 12(1), 793.